(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.249. अध्यायः 249
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
------------
--- प्रतिपादकव्यासयाक्यानुवादः॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

व्यास उवाच। 12-249-0x(6249)(75447)
--तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत्।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः॥ 12-249-1(75448)
गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः।
कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम्॥ 12-249-2(75449)
अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत्।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः॥ 12-249-3(75450)
षट्कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः॥ 12-249-4(75451)
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते।
नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून्॥ 12-249-5(75452)
प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः॥ 12-249-6(75453)
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम्।
नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः॥ 12-249-7(75454)
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा।
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः॥ 12-249-8(75455)
स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते॥ 12-249-9(75456)
नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः॥ 12-249-10(75457)
संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना॥ 12-249-11(75458)
विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः।
असुत --शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्॥ 12-249-12(75459)
भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम्।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय॥ 12-249-13(75460)
स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः॥ 12-249-14(75461)
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया॥ 12-249-15(75462)
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत्।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते॥ 12-249-16(75463)
एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः॥ 12-249-17(75464)
अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः॥ 12-249-18(75465)
संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ।
बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः॥ 12-249-19(75466)
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः।
छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम्॥ 12-249-20(75467)
तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः॥ 12-249-21(75468)
न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत्।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम्॥ 12-249-22(75469)
परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत्।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता॥ 12-249-23(75470)
कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते॥ 12-249-24(75471)
दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान्।
गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः॥ 12-249-25(75472)
स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम्।
वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते॥ 12-249-26(75473)
सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः।
-- विमानसंयुक्तो वेददृष्टः -----॥ 12-249-27(75474)
--लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान्।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते॥ 12-249-28(75475)
अतः परं परममुदारमाश्रम्
तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम्।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं
शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम्॥ ॥ 12-249-29(75476)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ 249॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-249-2 वृत्तयो जीविकाः॥ 12-249-3 कापोतीमुञ्छवृत्तिम्॥ 12-249-4 षट् यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहाः कर्म तस्य एको गृहस्थाः त्रिभिर्यजनाध्ययनदानैः। अन्यो वानप्रस्थः द्वाभ्यां दानाध्ययनाभ्याम्। ब्रह्मसत्रे प्रणवोपास्तौ॥ 12-249-5 अत्र गार्हस्थ्ये॥ 12-249-6 प्राणी छागादिः। अप्राणी अश्वत्यादिः। यजुषा छेदनमन्त्रेणैव क्रत्वर्थमेव संस्कारमर्हति नतु भक्षणमात्रार्थम्॥ 12-249-7 अन्तरा भोजनद्वयमध्ये। स्त्रियं मैथुनायेति शेषः॥ 12-249-10 नखरैर्नखैः। दम्भार्थं नखलोमधरस्य। अपविद्धमविधिना त्यक्तमग्निहोत्रं येन तस्य। एवंविधानां चाण्डालादीनां च भूतानामत्र गार्हस्थ्ये संविभागोऽस्ति॥ 12-249-11 अपचमानेभ्यो ब्रह्मचारिसंन्यासिभ्यः। तथैव याचमानेभ्य इति ध. पाठः॥ 12-249-15 जामीभिः सगोत्रस्त्रीभिः॥ 12-249-16 संवादानंशाद्यर्थं कलहान्॥ 12-249-17 आचार्यादयः सम्यगाराधिता ब्रह्मलोकादीन् प्रति नयन्तीत्याहाचार्य इति सार्धाभ्याम्॥ 12-249-20 कृपणं कृपास्थानमिति रत्नगर्भः॥ 12-249-22 नचेति। अर्थाशयाऽग्निहोत्रादीन्न कुर्यात्। तिस्रो वक्ष्यमाणाः कुम्भधान्यमुञ्छशिलं कापोतीं च तासां परमुत्तरमुत्तरं श्रेयः॥ 12-249-23 चातुराश्रम्यमध्येऽपि परं परं श्रेयः॥ 12-249-26 चक्रधराश्चक्रवर्तिनो मान्धात्रादयस्तल्लोकानां सदृशीं गतिं तत्तुल्यताम्॥ 12-249-27 सुपुष्पितो रमणीयः॥ 12-249-29 गृहपतिनां हस्वत्वमार्षम्। गृहस्थेभ्यः श्रेष्ठं संश्लिष्टमस्थिचर्ममात्रसंश्लेषवत् तच्च तच्छरीरं च तस्य कारिणां शरीरशोषकाणामित्यर्थः। शरीरकर्मणामिति ध. पाठः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.